Toespraak Geke Faber

Toespraak Geke Faber

Een verslag van de toespraak van Geke Faber, burgemeester van Zaanstad, bij de herdenking 2015.

“We mogen niet wegkijken”

Staakt!!! Staakt!!! Staakt!!! Met die oproep begon 74 jaar geleden, hier in Amsterdam, het eerste massale én openlijke protest tegen de Jodenvervolging in heel Europa. Een protest dat zich binnen een dag uitbreidde naar Haarlem, Velsen, Hilversum en Utrecht en directe omgeving  én naar de Zaanstreek.

In onze moderne tijd zou je bijna vergeten hoe bijzonder het was dat die staking zo snel oversloeg naar de Zaanse gemeenten. Zoals een van de stakers later zei: ‘Je kon niet even een bericht delen via Facebook waardoor in een mum van tijd iedereen het wist’. Nee, het manifest moest op die 25e februari uit Amsterdam worden gehaald. Niet alleen vanuit Zaandam, maar vanuit de hele Zaanstreek gingen mensen op weg om het pamflet te halen en  te vermenigvuldigen.

Vrouwen speelden bij de verspreiding een grote rol. In een nog te verschijnen boek over Zaanse verzetsvrouwen vertellen ze hoe ze die biljetten ’s avonds in het donker ophingen. ‘Om de beurt, want iedereen had kinderen thuis.’ Eén van de stakingsleiders zei daarover: ‘Zonder inzet van de vrouwen was er geen staking geweest’.

Nog voordat de meeste mensen op 26 februari aan het werk gingen, was men al op de hoogte. Honderden Zaanse fabrieken, bedrijven en winkels sluiten de deuren, ook het gemeentepersoneel doet mee. In een lange colonne trekken duizenden stakers naar de Dam in Zaandam om hun verontwaardiging te laten zien. Maar de Grüne Polizei die ’s middags arriveert grijpt hardhandig in. Een slagersbediende wordt dodelijk getroffen door een Duitse kogel. Zoals een staker later zegt: ‘Een heel bijzondere dag eindigde in een verschrikkelijke dissonant’.

Toch is daarmee het verzet niet gebroken, want ook op donderdag 27 februari wordt er in de Zaanstreek nog gestaakt. Pas na het keiharde dreigement dat alle stakers voor het Kriegsgericht zullen worden gebracht, wordt het werk om één uur ’s middags hervat.

De tol voor de staking was hoog. De burgemeesters van de stakende gemeenten werden vervangen door NSB’ers. Zaandam moest een half miljoen gulden boete aan de Duitsers betalen. En de Jodenvervolging werd intenser. Vanaf zijn kansel in de Zaandamse Bullekerk sprak dominee Jan Eikema over ‘barbaarse tijden, van insluiting, opsluiting en uitsluiting’.

Medio  januari 1942 was Zaandam als eerste gemeente Judenfrei.

Was de staking dan zinloos geweest? Nee, integendeel. De verzetsgeest was definitief uit de fles en de Zaanstreek stond daarna, zoals Wim Klinkenberg later schreef, in de branding van het antinazistisch verzet. Het draagvlak was groot, je wist dat je elkaar kon vertrouwen. Je had tenslotte schouder aan schouder door de Westzijde gelopen, je had tenslotte samen gestaakt. De Februaristaking in de Zaanstreek; ‘een machtige dag’, zei een van de stakers. ‘Want je besefte dat massaal verzet mogelijk was.’

74 jaar later staan we hier bij de Dokwerker, omdat ze nog steeds een voorbeeld voor ons zijn, de Februaristakers van toen. Gewone mensen, geen helden. Mensen zoals u en ik.

De Februaristakers lieten zien dat elk mens een eigen verantwoordelijkheid heeft om in het geweer te komen tegen onrecht.

De Februaristakers lieten zien dat je in dat verzet niet alleen hoeft te staan, maar dat mensen samen een vuist kunnen maken.

De Februaristakers lieten zien dat verzet zin heeft. Omdat je aan de veroorzakers van het onrecht laat zien, dat ze niet zomaar hun gang kunnen gaan. Omdat je aan de slachtoffers laat zien dat ze niet alleen staan.

En al mogen we ons gelukkig prijzen dat we in Nederland in een democratische rechtsstaat leven… Nog steeds worden mensen uitgesloten, omdat ze anders denken, anders zijn, anders voelen. Daar kunnen we onze ogen niet voor sluiten, we mogen niet wegkijken.

We mogen niet wegkijken als Joden opnieuw voor hun leven moeten vrezen en hun synagoges beveiligd moeten worden.

We mogen niet wegkijken als cartoonisten en opiniemakers niet langer gebruik durven maken van hun vrijheid van meningsuiting.

We mogen niet wegkijken als gewone moslims uitgescholden en aangevallen worden, als hun moskeeën worden vernield, vanwege de daden van extremisten.

En we mogen niet wegkijken als mensen die elders in de wereld geconfronteerd worden met barbaars geweld vanwege hun geloof, vanwege hun etniciteit, hier aankloppen om hulp.

Mensen in hun waarde laten, mensen laten zijn wie ze zijn, ongeacht afkomst, ras, geslacht, seksuele voorkeur of religie. Met elkaar bijdragen aan een samenleving waar ruimte is voor iedereen. Dat is waar de Februaristakers voor stonden.

Dat is waar wij, 74 jaar later, nog steeds voor staan.