Monument De Dokwerker in Amsterdam

DE STAD MOET PLAT! is een online graphic novel over de Februaristaking van 1941. De interactieve, geïllustreerde vertelling belicht aan de hand van zes archetypische personages het verhaal van deze unieke historische gebeurtenis. Als deelnemer kies je bij welk van de zes personages je de reis begint. Geconfronteerd met hun ervaringen, en de keuzes die deze zes sleutelfiguren in 1941 maakten, word je aan het denken gezet over het maken van je eigen keuzes. ‘Voor wie kom ik op?’

De stad moet plat! In februari 1941 legden met die leus duizenden communisten, metaalbewerkers,  verkoopsters van de HEMA en de Bijenkorf, tramchauffeurs, en iedereen die verder maar durfde, het werk neer. De stad moet plat! is ontwikkeld door Hyper Epic in opdracht van het Comité Herdenking Februaristaking 1941.

Het resultaat is een spannende online ervaring die goed invoelbaar maakt hoe de stakers met gevaar voor eigen leven in protest kwamen. We zien de staking en de aanleidingen die daaraan vooraf gingen. De zes personages zijn: Bep, een verzetsstrijdster van het eerste uur. Jan, een vurige dokwerker op de NSM werf. Willem, een tramconducteur die eerst afzijdig is, maar na het geweld van de razzia’s ook gaat staken. Bram, een joodse jongen die de hoop verliest maar zich hervindt door de solidariteit van de staking. Rademakers, een NSB’er die speelbal is van de bezetter. En Neufeld, een nazi die de Jodenvervolging in werking zet en later de staking in de kiem probeert te smoren.

 

Personages uit 'de stad moet plat!'
Personages uit “De stad moet plat!” – geïllustreerd door Max Philippi

De makers van destadmoetplat.nl, historicus en regisseur Lyangelo Vasquez die het verhaal schreef, en illustrator en animator Max Philippi, werden gaandeweg meer en meer gegrepen door het verhaal. Illustrator Max Philippi: “Ik voelde soms een fysieke weerzin om de fascisten te tekenen. Tijdens het maakproces raakte ik dieper overtuigd van de kracht van verzet. Ik hoop dat het platform mensen motiveert van zich te laten horen.” Schrijver Lyangelo Vasquez: “De persoonlijke narratieven die we gebruiken om het verhaal te vertellen helpen het levensecht te maken. Alle karakters uit destadmoetplat! maken in het verhaal een ontwikkeling door die ons iets kan vertellen over onszelf. Tramconducteur Willem wantrouwt bijvoorbeeld alles wat links is of voor hem communistisch aanvoelt. Maar door wat hij in korte tijd meemaakt, komt hij tot het inzicht dat politieke voorkeur niet uit hoeft te maken als het gaat om opstaan tegen onrecht.”

De stad moet plat! in de Balie
In de aanloop naar de 81ste herdenking organiseerde het Comité Herdenking Februaristaking 1941 een gesprek over de waarde van verzet. De Februaristaking heeft de massamoord op Nederlandse Joden niet kunnen voorkomen, maar was wel van grote betekenis. Wat beoogden de stakers? En hoe schat je in welke acties echt helpen tegen onrecht? De makers, schrijver Lyangelo Vasquez en illustrator Max Philippi, lichtten toe welke keuzes zij maakten in het ontwikkelingsproces. Hoe doe je recht aan de geschiedenis maar maak je deze ook toegankelijk en relevant? Andere sprekers waren auteur en expert in de Joodse geschiedenis Wally de Lang, activist en community mobiliser bij Greenpeace Jelle Zijlstra en Ismee Tames, bijzonder hoogleraar geschiedenis en betekenis van verzet tegen onderdrukking en vervolging.  Het was een indrukwekkende avond, die hieronder terug te kijken is.

Primeur voor scholieren in de Bijlmer 
De online interactive graphic novel werd gemaakt om de essentie van de staking beter over te brengen aan jonge mensen. De intentie is om destadmoetplat.nl in de toekomst als educatiemateriaal in te zetten. Op vrijdagmiddag hebben jongeren van Openbare Schoolgemeenschap Bijlmer destadmoetplat.nl voor het eerst uitgeprobeerd.

 

Ieder jaar geven wij als comité een krant uit over de herdenking en de randprogrammering.  Dit keer onder andere met interviews met kunstenaar en maker van het affiche Raquel van Haver en columnist Natascha van Weezel, die op de herdenking zal spreken. U kunt de krant doorbladeren op de website van Issuu als u op het onderstaande plaatje klikt.

 

In het affiche dat kunstenares Raquel van Haver maakte in opdracht van het Comité Herdenking Februaristaking 1941 toont zij in De Dokwerker de stakers die massaal het werk neerlegden uit protest tegen de eerste razzia’s onder joodse medeburgers. Ook figureren in De Dokwerker activisten van Kick-Out Zwarte Piet en de Black Lives Matter beweging, tegen de achtergrond van de Portugees-Israëlietische synagoge.

Jaarlijks ontwerpt een kunstenaar een affiche voor de herdenking van de Februaristaking. Enige eis die aan de kunstenaar wordt meegegeven is dat De Dokwerker erin terug moet komen. De schilderijen van Raquel van Haver (32), geboren in Bogota, Colombia, werden in 2018 bekroond met de Koninklijke Prijs voor de Vrije Schilderkunst. Ook vond dat jaar een solotentoonstelling van haar werk plaats in Stedelijk Museum Amsterdam. Sinds kort is Van Haver jurylid bij het tv-programma Project Rembrandt. Raquel van Haver, over de herdenking van de Februaristaking: “Ik vind het een heel belangrijk gebaar dat we jaarlijks stilstaan bij wat er toen gebeurd is.”

De ‘raadszaal’ in Bos en Lommer van stadsdeel West in Amsterdam is vernoemd naar Louis Jansen, de schrijver van de oproep voor de Februaristaking. De vernoeming werd bekend gemaakt op een korte bijeenkomst op 12 oktober in het gemeentegebouw in de Bos en Lommerbuurt. Wethouder Rutger Groot Wassink vertelde daar over de vernoeming. De jongste zoon van Louis Jansen, Ruud, was aanwezig met zijn echtgenote Lia en twee zoons en nog enkele andere betrokkenen.

Tot de vernoeming is door het gemeentebestuur besloten naar aanleiding van een artikel in onze herdenkingskrant van 2021. Dat artikel was door mij geschreven. Omdat inmiddels in de Stopera een aantal zalen vernoemd was naar prominente Februaristakers vond ik het vreemd dat de auteur van de stakingsoproep daar niet bij was. Ik heb een brief naar de gemeenteraad geschreven met het verzoek deze omissie te corrigeren.

Wethouder Groot Wassink reageerde onmiddellijk positief op dit verzoek. Alle zalen in het stadhuis op het Waterlooplein bleken al ‘vergeven’. De gemeente heeft toen gekozen voor de ‘raadszaal’ aan het Bos en Lommerplein. Dit mede als een ode aan het stadsdeel West waarin de familie Jansen jaren heeft gewoond tot zij na de Duitse inval moest onderduiken. Overigens was Louis Jansen bij de Duitse inval namens de CPN gemeenteraadslid en lid van provinciale staten van Noord-Holland.

Deze tekst hangt naast de raadszaal die vernoemd is naar Louis Jansen.
Deze tekst hangt naast de raadszaal die vernoemd is naar Louis Jansen.

Jansen vormde met Paul de Groot en Jan Dieters vanaf juli 1940 de leiding van de door de bezetters illegaal verklaarde CPN. Het gezin vertrok eerst naar Appelscha, maar moest daarna nog meermalen van woonplek veranderen. Vanaf die onderduikadressen was Jansen de contactman met de communisten in Amsterdam en gaf hij leiding aan het gewapende verzet. In Amsterdam was hij bijna wekelijks enkele dagen aanwezig op een schuiladres.

Met een indrukwekkend verhaal vertelde Ruud Jansen bij de inhuldiging van de zaal wat dit betekende voor Louis Jansen en zijn gezin. Hoewel nog piepjong ervoer Ruud Jansen de spanningen die er voortdurend waren en de angst voor ontdekking.

Op 5 april 1943 werd Louis Jansen door de bezetters opgepakt, kort na Jan Dieters. Beiden werden aan harde verhoren blootgesteld en gevangengezet. Na een showproces op 24 augustus werden Jansen en Dieters ter dood veroordeeld en op 9 oktober 1943 geëxecuteerd op de Waalsdorpervlakte. Ze zijn na de oorlog beiden begraven op de erebegraafplaats in Loenen op de Veluwe.

 

Harry Homma

Foto bovenaan artikel van Ruud Jansen (links) en Groot Wassink

Sinds 4 mei 2021 draagt het plantsoen bij Hoogovens (Tata Steel) de naam van verzetsstrijder Jan Brasser. Tevens is een plaquette geplaatst waarop informatie wordt gegeven over de rol die Brasser heeft gespeeld in het verzet tegen de bezetting door de nazi’s van 1940 tot 1945. De onthulling vond plaats tijdens de jaarlijkse dodenherdenking bij Hoogovens. Vanwege de coronapandemie was slechts een gering aantal mensen erbij aanwezig.

Straatnaambord Jan Brasserplantsoen
Het plantsoen is vernoemd naar Jan Brasser. Foto: Anja Brasser

Jan Brasser was van 1939 tot 1943 werkzaam bij Hoogovens. Daar had hij een actief aandeel in de Februaristaking in 1941. Hij ging in 1943 in de illegaliteit en werd leider van het communistisch verzet in Noord-Holland boven het Noordzeekanaal. Onder de schuilnaam Witte Ko werkte hij samen met onder anderen Jan Bonekamp en Hannie Schaft. De nazi’s zijn er nooit in geslaagd hem op te pakken. Na de oorlog kreeg Jan Brasser een hoge onderscheiding van koningin Wilhelmina.

Toen hij echter weer aan de slag wilde gaan bij Hoogovens werd hem dat vanwege het virulente anticommunisme geweigerd. Diverse verzoeken en activiteiten mochten niet baten om Jan Brasser eerherstel te geven. Ook al was hij vele jaren gemeenteraadslid van Krommenie en werd in die plaats in 2006 een tunnel naar hem werd vernoemd vanwege zijn verzetswerk.

Najaar 2020 deden nabestaanden opnieuw een verzoek bij de directie van Hoogovens voor eerherstel. Ze werden gesteund door FNV-bestuurder Berghuis. Het verzoek werd nu wel ingewilligd door de directie van Hoogovens. Het resulteerde in de plaatsing van de plaquette en de vernoeming van het plantsoen naar Jan Brasser. Tevens heeft de directie van Hoogovens geld beschikbaar gesteld voor een boek over de verzetsactiviteiten van Brasser. Het boek wordt uitgegeven door het Verzetsmuseum Amsterdam.

In 1982 verscheen reeds bij uitgeverij Pegasus het boek ‘Witte Ko. Herinneringen uit het gewapend verzet’, opgetekend door Otto Kraan, oud-bedrijfspersoneelschef van Hoogovens.